Prawo spadkowe - porada piąta

Testament ustny,

czyli po cóż on nam właściwie jest

Aktualnie obowiązujące przepisy nadal przewidują możliwość złożenia swojej ostatniej woli w formie ustnej. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego zamierza wyeliminować ten rodzaj testamentu z obrotu prawnego. Z pewnością argument o nadużywaniu testamentów ustnych jest słuszny, dlatego też dobrze wiedzieć, kiedy tego rodzaju testament można w ogóle sporządzić. 

Zgodnie z art. 952 kodeksu cywilnego testament ustny może zostać sporządzony w przypadku:

• zaistnienia obawy rychłej śmierci spadkodawcy;
• wystąpienia szczególnych okoliczności, wskutek których zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Powyższe przesłanki są mocno niedookreślone, a zatem konieczne jest dokonanie ich interpretacji. Po pierwsze pojęcie obawy rychłej śmierci jest bardzo rozmaicie rozumiane nawet w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Według niektórych orzeczeń obawa ta to może wynikać z okoliczności subiektywnych (czyli według oceny spadkodawcy), obiektywnych (a zatem według wskazań wiedzy medycznej) lub tez subiektywno - obiektywnych (połączenie dwóch poprzednich wykładni tego pojęcia). W mojej ocenie powinny o tym decydować przede wszystkim kryteria obiektywne, a zatem bliskość śmierci wynikająca ze wskazań wiedzy medycznej. Należy jednak pamiętać, że gdy spadkodawca cierpi na chorobę prowadzącą do śmierci, obawa rychłej śmierci wystąpi wyłącznie w razie pogorszenia się stanu zdrowia spadkodawcy lub wystąpienia nowych rokowań wskazujących na czasową bliskość zgonu.

Drugą z przesłanek są szczególne okoliczności, wskutek których zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Przesłanka ta obejmuje wszystkie rodzaje testamentów zwykłych: własnoręczny, notarialny oraz alograficzny. Przy czym ocena ta musi dotyczyć wyłącznie osoby spadkodawcy. Nie ma znaczenia, że stworzenie warunków do sporządzenia testamentu zwykłego mogły stworzyć inne osoby.

Dodać należy również, iż w przypadku badania testamentu ustnego, Sąd winien wykazać się szczególną wnikliwością oraz drobiazgowością. Zbadać należy nie tylko przesłanki sporządzenia testamentu, ale także spójność zeznać poszczególnych świadków testowania, jak i również to, czy spadkodawca swoją ostatnią wolę wyraził w sposób w pełni świadomy i swobodny.

Prawo spadkowe - porada czwarta

Rodzaje testamentów,

czyli jak powołać dziedzica

Słów kilka o możliwościach złożenia oświadczenia woli na wypadek śmierci. Oczywiście musimy mieć swobodę testowania (filmowe: "w pełni władz umysłowych") i wówczas możemy wybrać jeden z rodzajów testamentów przewidzianych przez naszego ustawodawcę. Pamiętajmy przy tym, że każdy składa się testament samodzielnie, tzn. nie ma testamentów wspólnych.

Najprostszym testamentem jest testament własnoręczny (holograficzny). Już sama nazwa wskazuje, o co w nim chodzi. Należy go sporządzić w całości pismem ręcznym, podpisać i opatrzyć datą. Brak daty powoduje, że testament jest nieważny, jeżeli są wątpliwości, co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, treści testamentu lub wzajemnej relacji kilku testamentów. Lepiej zatem datę wpisać.

Kolejny z testamentów, to taki, który zostanie sporządzony w formie aktu notarialnego. Wbrew obiegowej opinii tego rodzaju testament nie stoi wyżej w hierarchii od testamentu własnoręcznego (ani jakiegokolwiek innego). Forma przedmiotowego testamentu odpowiada formie każdego aktu notarialnego. Stawka maksymalnej taksy za taki testament kształtuje się następująco (bez VAT):

• testament ("bez dodatków") - 50 zł; 
• testament zawierający zapis zwykły, polecenie lub pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku (tzw. wydziedziczenie) - 150 zł; 
• testament zawierający zapis windykacyjny - 200 zł.

Ostatnim zwykłym testamentem jest testament alograficzny. Ostatnią wolę oświadczamy w obecności dwóch świadków wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Takie oświadczenie spisywane jest w odrębnym protokole.

Oprócz testamentów zwykłych mamy jeszcze wyszczególnione testamenty szczególne. Należą do nich testament ustny (według planów ustawodawczych ma zostać zlikwidowany), testament podróżny oraz testament wojskowy. Ten ostatni określa bardzo leciwe rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej wydane w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości. 

Testament ustny może być złożony w razie obawy rychłej śmierci spadkodawcy albo szczególnych okoliczności wyłączających lub bardzo utrudniających zachowanie zwykłej formy testamentu. Spadkodawca może wówczas oświadczyć swoją ostatnią wolę ustnie co najmniej trzem świadkom.

Z kolei testament podróżny można złożyć podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym. Oświadczenie składa się przed dowódcą statku lub jego zastępcą. Spadkodawca oświadcza wówczas swoją wolę dowódcy statku (zastępcy) w obecności dwóch świadków. 

Pamiętać należy tylko, że testament szczególny (zwłaszcza ustny, który na pewno występuje powszechniej, niż podróżny czy też wojskowy) obwarowany jest wieloma wymogami, nie tylko co do liczby świadków, ale ich charakterystyki. Okoliczności jego sporządzenia, jako wyjątki, również powinny być interpretowane w sposób ścisły.

 

Prawo spadkowe - porada trzecia

Jak co komu zapisać, 

czyli o co chodzi z zapisem windykacyjnym

Od dawien dawna w testamentach ludzie pisali różne rzeczy, częstokroć nie mając większego pojęcia, jakie będą skutki tych rozporządzeń. Przykładowo: Zosi, to krowę z dwoma cielakami, Józiowi pług, zapasowy lemiesz i dwadzieścia worków ziemniaków, dla Zdziśka oborę, ale bez gruntu, bo cały grunt i dom mieszkalny, to dla najmłodszego Stefanka. Praktyka ta nie była z pewnością zbyt rozsądna, a w pewien sposób nie nadążały za nią również przepisy prawa.

Przede wszystkim zatem należy wyjaśnić jedną rzecz. Powołanie spadkobierców w testamencie nie dotyczy poszczególnych przedmiotów spadkowych, a określonych ułamkowo lub procentowo udziałów w spadku. Można zatem przykładowo powołać jednego spadkobiercę do całości spadków, można powołać również kilku spadkobierców wyznaczając im odpowiednie udziały, w których będą dziedziczyć (jeżeli powołamy kilku i nie wyznaczymy udziałów, to będą dziedziczyć w częściach równych). 

Do niedawna wskazanie, że określone przedmioty spadkowe przypadną konkretnym osobom mogło wywołać jeden z dwóch skutków. Co do zasady traktowane jest to nie jako powołanie do spadku, a tak zwany zapis testamentowy (obecnie dla odróżnienia: zapis zwykły). Zapis miał ten skutek, że zobowiązywał spadkobiercę, to spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz określonej osoby (zapisobiercy). Inną możliwość może zaistnieć w sytuacji, kiedy spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe wyczerpując tym samym prawie cały spadek. Wówczas taką osobę wskazaną w testamencie poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku.

Aktualnie obowiązuje przepisy pozwalają na jeszcze inną możliwość - mianowicie na tzw. zapis windykacyjny. Zapis tego rodzaju przenosi na określoną osobę określone prawa, z chwilą śmierci spadkodawcy. Nie wszystko jednak może być przedmiotem tego zapisu. Mianowicie w ten sposób można przekazać w testamencie wyłącznie:

• rzecz oznaczoną co do tożsamości - a zatem rzecz zindywidualizowana (nie może być to ani rzecz oznaczona co do gatunku, ani też oznaczona kwota pieniężna),
• zbywalne prawo majątkowe (np. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu),
• przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, 

lub ustanowić na rzecz zapisobiercy użytkowanie lub służebność.

 

Pamiętać należy jednak bezwzględnie o jednej jeszcze bardzo istotne zasadzie. Zapis windykacyjny możliwy jest wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Dokonanie tego w innego rodzaju testamencie, na przykład własnoręcznym, spowoduje, że będziemy mieli do czynienia z zapisem zwykłym lub ewentualnie z powołaniem do całości spadku (jeżeli zapisane przedmioty wyczerpują co najmniej prawie cały spadek).